Merkantylizm

Merkantylizm - jest to zestaw wyobrażeń na temat polityki ekonomicznej, który pojawił się we wczesnym okresie nowożytności, wywodzący się z bulionizmu - teorii mówiącej, że posiadanie metali szlachetnych równa się bogactwu. Termin merkantylizm został ukuty w 1776 r. przez Adama Smitha, który wywiódł go z łacińskiego słowa mercari-mercante, oznaczającego "handlować", "prowadzić handel", "kupiec". które z kolei pochodzi od słowa merx oznaczającego "towar". Początkowo używany był wyłącznie przez swoich krytyków, do których zaliczał się też Adam Smith.

Wcześniej termin merkantylizm pojawił się w 1664 r. w O zasadach merkantylizmu Jeana Baptiste Colberta.

Ostatnim merkantylistą brytyjskim był James Denham-Steuart (1712-1780).

Założenia merkantylizmu

Merkantyliści uważali, że:

-         źródłem bogactwa państwa jest rozwinięty eksport przewyższający import

-         kraje europejskie bezpośrednio ze sobą konkurują

-         kraj, który ma najwięcej bogactwa, wygrywa tę konkurencję

-         kruszec złoty i srebrny jest synonimem bogactwa

Głównym wnioskiem płynącym z tych reguł - reguł, które przez całe stulecia określały stosunki międzynarodowe - było to, że kluczowym elementem w powiększeniu przez dany kraj swoich zasobów metali szlachetnych jest korzystny bilans handlowy. Każdy kraj musiał eksportować więcej dóbr i usług niż importuje, oczywiście o ile nie był w stanie zwyczajnie wytwarzać dużych ilości własnych metali szlachetnych. Przykładowo, Anglia założyła kolonie na półkuli zachodniej po części aby posiadać własne źródło drewna i nie musieć kupować go w obszarze bałtyckim. Było to ważne dla przemysłu stoczniowego, a więc w tworzeniu potęgi morskiej. Merkantylizm był siłą napędową kolonializmu, w myśl zasady, że wielkie imperium to klucz do bogactwa.

Podstawowym dogmatem merkantylizmu było twierdzenie, że eksportowanie materiałów surowych lub niewykończonych jest szkodliwe dla kraju (narodu), ponieważ więcej bogactwa można by uzyskać z ich przemysłowego przetwarzania w kraju. Dlatego np. Anglia zabroniła eksportu niewykończonego materiału (do szycia) do Holandii.

Jako zła postrzegana była również zależność od handlu zagranicznego. Aby sobie z nią poradzić, Anglia wprowadziła Akty Nawigacyjne, które zabraniały wstępu do angielskich portów każdemu statkowi, który nie był angielski ani nie przewoził dóbr wyprodukowanych w kraju swego pochodzenia. Rezultatem tego było ograniczenie możliwości prowadzenia handlu przez kolonie brytyjskie z krajami innymi niż Anglia.

Europejski merkantylizm siedemnastego i osiemnastego wieku był również odpowiedzialny za wzrost konfliktów międzynarodowych w tamtym okresie. Uważano, że skoro poziom handlu światowego jest stały, to jedyną metodą zwiększenia handlu jednego kraju jest odebranie go innemu krajowi. Z teoriami merkantylistów można bezpośrednio łączyć niektóre wojny, jak np. angielsko-holenderskie czy francusko-holenderskie.

Jednym z najważniejszych zarzutów podnoszonych przeciw Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII wieku przez rewolucjonistów amerykańskich było stosowanie ceł przez ten kraj. Teoria merkantylistyczna zakłada, że jeśli ktoś pragnie, aby jego imperium miało tak wiele złota jak tylko możliwe, to jego kolonie nie powinny płacić złotem za sprowadzane z zagranicy dobra. Restrykcje handlowe ograniczały więc handel z innymi potęgami, zmuszając kolonistów do nabywania wykończonych dóbr wyłącznie od rządzącego imperium i płacenia za niecen na poziomie o wiele wyższym niż efektywny wg Adama Smitha.

Obecność małej, posiadanej przez Holandię i od czasów Hugona Grocjusza (który żył w latach 1583-1645) wspierającej ideę wolnego handlu karaibskiej wyspy St Eustace odegrała ogromną rolę w późniejszej rewolucji. Wyspa ta była otwarta dla wszystkich i nie nakładała w ogóle żadnych ceł. Jej gubernator zdecydował się powitać statek SS Andrea Doriao, który pływał pod banderą Kongresu Kontynentalnego.

Idee merkantylistów

-         utożsamienia bogactwa z kruszcem i kamieniem kruszcowym

-         o bogactwie państwa stanowi ilość kruszcu w posiadaniu narodu - umożliwia nabywanie dóbr inwestycyjnych oraz rozwój obrotu gospodarczego

-         dodatni bilans obrotów z zagranicą czyli dążenie do stałej przewagi eksportu nad importem oraz odpowiedniego systemu ceł protekcyjnych

-         interwencjonizm państwowy - aby móc eksportować coraz więcej trzeba rozwijać całą gospodarkę, co zmusza do interwencjonizmu państwa

-         przedkładanie wytwarzania dóbr przemysłowych nad produkcja rolną

-         państwo powinno dbać o niskie ceny żywności, aby jak najmniejsze były wynagrodzenia robotników

-         autarkia, czyli pełna samowystarczalność - gospodarka merkantylistyczna dążąc do osiągnięcia nadwyżki eksportu tak powiąże ze sobą produkcje i przemysł, aby import w ogóle nie był potrzebny

-         stworzone nowe kryterium oceny wartości działalności gospodarczej - kryterium zysku

-         wszyscy ludzie powinni pracować - kraj jest tym bogatszy im więcej osób znajduje zatrudnienie w produkcji (pracować miały nawet dzieci powyżej 8 roku życia); przedstawicielem merkantylistów w Polsce był Mikołaj Kopernik, to on udowodnił, że na rynku pieniądz lepszy jest wypierany przez pieniądz gorszy

Wczesny merkantylizm

Wczesny merkantylizm wiąże się z pojęciem monetaryzmu lub bulionizmu (od ang."bullion"- złoto lub srebro w sztabach) i wysuwa na czoło rozważań rolę i sposób emisji pieniądza jako środka wymiany. W średniowieczu za podstawę gospodarowania uznawano uprawę ziemi. Merkantyliści dopatrują się podstawy gospodarowania w uprzemysłowieniu oraz w pieniądzu. W tamtym czasie pojawił się konflikt pomiędzy różnymi koncepcjami pieniądza. Z jednej strony ujęcie mentalistyczne głosi, że walor pieniądza zależy od zawartości w nim kruszcu szlachetnego (zafascynowanie pieniądzem kruszcowym wiązało się z dwoma zjawiskami: rewolucją cen i ujawnieniem się nowej funkcji pieniądza - tworzenia kapitału; obserwacja ruchu cen i szukanie przyczyn tego zjawiska-wcześniej odbywały się w okolicznościach związanych z praktyką "psucia" monety - por. prawo Kopernika- Greshama). Przeciwstawna teoria nominalistyczna akcentuje przede wszystkim wartość zewnętrzną, a więc nadaną danej monecie przez siłę nabywczą stanowioną przez państwo. W późniejszym okresie to właśnie ta teoria zyskała praktyczne potwierdzenie w życiu gospodarczym. Zdaniem merkantylistów źródłem bogactwa kraju jest pieniądz kruszcowy. Jednostka jest bogata, jeśli dysponuje dużą ilością pieniądza kruszcowego, a jej dochody przewyższają wydatki. Państwo jest bogate wtedy, gdy w obiegu znajduje się duża ilość pieniędzy oraz gdy ma dodatni bilans handlowy, czyli eksport jest wyższy od importu. Państwo, zdaniem merkantylistów, powinno jednocześnie aktywnie wspierać rozwój manufaktur oraz produkcję przemysłową, szczególnie poprzez inwestycje w infrastrukturę wspierającą pośrednio wzrost gospodarczy. Kolejnym zadaniem winno być wspieranie czy wręcz pobudzanie aktywności gospodarczej ukierunkowane na obywateli. Jednocześnie coraz większa była liczba tak zwanych ludzi luźnych - np. wyrugowanych z ziemi chłopów, którzy mieli duży problem z przyzwyczajeniem się do nowych warunków pracy w manufakturze. Państwo zdawało sobie sprawę z konieczności uproduktywnienia społeczeństwa, często poprzez surowe zakazy żebractwa czy powszechnego obowiązku pracy. Za przykład mogą służyć tzw. "krwawe ustawodawstwa" w Anglii przeciwko włóczęgom. Merkantyliści postulowali, że oprócz mężczyzn pracować powinny także kobiety oraz dzieci od piątego roku życia. Uważali bowiem, że kraj jest wtedy bogaty, gdy wiele osób (najlepiej wszyscy) znajduje zatrudnienie w produkcji. Oczywiście koncepcja ta jest ściśle związana z postulatem uprzemysłowienia.

Zmiana paradygmatu

Stopniowo, kres dominacji merkantylizmu położyła opisana przez Adama Smitha niewidzialna ręka rynku oraz szkoła klasyczna ekonomii.

Liberalizm i merkantylizm u podstaw są skrajnie różne w kluczowej sprawie: podczas gdy merkantylizm zakładał, że wszyscy ludzie na świecie muszą konkurować o ograniczone bogactwo świata, Adam Smith uważał, że w bogactwie i handlu niekoniecznie musi być zwycięzca i przegrany (czyli, że są one, zgodnie z teorią gier, grą o sumie niezerowej) - co w pierwszym rzędzie oznacza, że ponieważ potrzeby są różne, więc obie uczestniczące w transakcji strony mogą realnie zyskać, ponieważ wymienione w jej efekcie przedmioty przedstawiają dla swoich nowych właścicieli wyższą wartość. Bulionizm dyktował, że gdy jedna strona zarabia, to druga musi stracić (co jest zgodne z założeniem gry o sumie zerowej); podczas gdy Smith uważał, że złoto to tylko żółta skała, której wartość wynika z rzadkości. Obecnie, większość ekonomistów zgadza się ze Smithem.

[edytuj]Dziedzictwo merkantylizmu

Elementy teorii merkantylistycznej pozostawały przez lata w dyskursie ekonomicznym. Do dziś nikt nie może zaprzeczyć, że na świecie istnieje ograniczona ilość złota. Przykładowo, główną motywacją japońskiego ekspansjonizmu z czasów II wojny światowej była potrzeba uzyskania kontroli nad zasobami naturalnymi, takimi jak minerały, drewno i kauczuk, których brak był dotkliwie odczuwany na Wyspach Japońskich.

Zimnowojenny populizm Ameryki Łacińskiej oraz programy ekonomiczne zastępowania importu (ang. import substitution), wraz z minionymi i obecnymi teoriami marksistowskimi opierają się na przekonaniu, że kolonialne struktury gospodarcze funkcjonują nadal, gdzie eksporterzy surowców spierają się z tymi, którzy są eksporterami dóbr przetworzonych (przykładowo, produkt wytworzony przez korporację McDonald's, w pewnym sensie jest dobrem przetworzonym).

Ekonomista John Maynard Keynes również widział w merkantylizmie wiele dobrego. Podczas gdy Adam Smith odrzucał pogląd, że kruszec to coś więcej niż zwykły towar, Keynes uważał napływ złota i srebra za korzystny. Twierdził on, iż większe rezerwy złota będą prowadzić do zwiększonych pożyczek i niższych stóp procentowych, co w sumie będzie stymulować wzrost oraz wspomagać rządowe pożyczki. Keynes przyjął również zasadniczy pogląd merkantylizmu twierdzący, że interwencje rządu (interwencjonizm państwowy) w gospodarce są koniecznością. Niektóre partie polityczne przyjęły teorie Keynesa, które weszły w życie w ramach wprowadzonego w USA przez prezydenta Franklina Delano Roosevelta programu Nowego Ładu (ang. New Deal), w III Rzeszy za Hitlera, a w Wielkiej Brytanii - przez rząd (BPT) laburzystów po II wojnie światowej.

Teoria merkantylistyczna ma również wpływ na koncepcję, że nadwyżka handlowa jest automatycznie dobra, podczas gdy deficyt handlowy - automatycznie zły. Niektórzy ekonomiści twierdzą, iż japońska polityka handlowa w latach 70. i 80. była w dużej mierze oparta na koncepcjach merkantylistycznych, i że jest ona jedną z przyczyn stagnacji gospodarczej Japonii w latach 90.

Główni przedstawiciele

A. de Montchretien, J. Bodin, T. Mun, J. Child, J.H. Justi, J. von Sonnenfels i A. Serra.

W Polsce - M. Kopernik, P. Grabowski, J. Wybicki.

Bibliografia

1)     Cameron R.: Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Książka i Wiedza, Warszawa 1996

2)        Heilbroner R. L.: Wielcy ekonomiści : czasy, życie, idee, PWE, Warszawa 1993

3)   Zagóra-Jonszta U.: Wykłady z Historii Myśli Ekonomicznej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2003

4)       W. Stankiewicz, Historia myśli ekonomicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006

Fizjokratyzm

Fizjokratyzm – szkoła ekonomiczna powstała we Francji (druga połowa XVIII wieku). Jej hasła były związane z ideą porządku naturalnego. Fizjokraci akcentowali znaczenie pracy i rolnictwa jako jedynych źródeł bogactwa.

W XVIII w. nastąpił znaczny wzrost zainteresowania francuskich ekonomistów ziemią jako odmienną formą lokowania kapitału. Przyczyniły się do tego m.in. afery finansowe związane z postacią Johna Law. Etymologii słowa "fizjokratyzm" upatruje się w greckim physis oznaczającym naturę lub przyrodę.

Jednym z jego twórców był François Quesnay, który napisał Maksymy ogólne ekonomicznego rządzenia krajem rolniczym oraz wydał 

Tablicę ekonomiczną (Tableau économique), stanowiące podstawę fizjokratyzmu.

Pierwsza wersja Tablicy ukazała się w 1758 roku. Za punkt wyjścia do jej konstrukcji Quesnay przyjął podział społeczeństwa na trzy klasy:

• właścicieli ziemskich
• produkcyjną (chłopi i dzierżawcy ziemi)
• klasę jałową (rzemieślnicy, kupcy, przemysłowcy, robotnicy najemni)

Quesnay poczynił również pewne założenia, mające na celu uproszczenie analizy:

• reprodukcja ma charakter prosty
• ceny są niezmienne
• gospodarka ma charakter zamknięty
• cykl produkcyjny i cykl obrotu trwa jeden rok
• wymiana ma charakter ekwiwalentny

Zgodnie z poglądami fizjokratów jedynym źródłem bogactwa była ziemia, dlatego też produkt czysty powstawał w wyniku pracy na roli. Siły przyrody "współpracowały" z człowiekiem w jego wysiłku, potęgując efekty jego pracy. Fizjokraci uważali, że praca niezwiązana z rolnictwem polega wyłącznie na przekształceniu jednego dobra w inne i dlatego nie jest wartościotwórcza.

Quesnay porównał obieg dóbr i pieniędzy w społeczeństwie do obiegu krwi w organizmie. Duży obieg dotyczył relacji między naturą a społeczeństwem, natomiast mały zawierał się w ramach trzech klas społecznych. Cyrkulacja odbywa się według następującego cyklu:

Roczne nakłady inwestycyjne w rolnictwie wynoszą 3 mld liwrów. Ponieważ jednak przyroda potęguje nakłady ludzkie, klasa produkcyjna otrzymuje produkt wartości 5 mld liwrów. Dodatkowe 2 mld liwrów to produkt czysty.

1. Klasa produkcyjna oddaje produkt czysty właścicielom ziemskim w postaci 2 mld liwrów czynszu dzierżawnego
2. Właściciele ziemscy wydają otrzymane 2 mld liwrów: 1 mld oddają klasie jałowej w zamian za wyroby rzemieślnicze; 1 mld oddają klasie produkcyjnej w zamian za produkty rolne
3. Klasa jałowa oddaje otrzymany 1 mld liwrów klasie produkcyjnej w zamian za żywność
4. Klasa produkcyjna zakupuje u klasy jałowej wyroby rzemieślnicze za 1 mld liwrów. Klasa jałowa wydaje otrzymany 1 mld liwrów na zakup surowców u klasy produkcyjnej.

Cykl obiegu rozpoczynał się co roku po żniwach.

Założenia fizjokratów

Podstawowe miejsce w teorii fizjokratów ma koncepcja pracy produkcyjnej i produktu dodatkowego. Uważali oni, że produkcyjną pracą (tj. tworzącą nową wartość) jest jedynie praca w rolnictwie, bo tam powstaje tzw. produkt dodatkowy, czyli nadwyżka wytworzonej wartości ponad koszty produkcji. Produkcyjne są jednak tylko gospodarstwa nowoczesne, typu kapitalistycznego, bo nastawione na rynek - stosują nowe metody produkcji. Fizjokratyzm zmierzał do gospodarczej przebudowy monarchii i do rekonstrukcji ustroju feudalnego. Podstawowym dobrem produkcyjnym była ziemia, a rolnictwo to siła w rozwoju społeczeństwa. Przedstawiciele tego nurtu odrzucali zatem poglądy merkantylistów, jakoby właściwym bogactwem kraju był pieniądz.

Nadrzędną koncepcją fizjokratyzmu była idea porządku naturalnego. Porządek natury stanowiły dla przedstawicieli tego nurtu własność, wolność oraz poszanowanie pracy. Podstawowym hasłem fizjokratów było hasło leseferyzmu, czyli wolnej konkurencji, swobody działalności gospodarczej, której istnienie warunkuje działanie praw natury.

W społeczeństwie wyróżniano trzy zasadnicze grupy społeczne:

• klasa właścicieli ziemskich – świeccy i duchowni; wydzierżawiają posiadaną ziemię rolnikom dzierżawcom, za co otrzymują czynsz dzierżawny; Jest to również jedyna grupa, która jest opodatkowana (gdyż jako jedyna otrzymuje stały, "czysty" zysk)
• klasa produkcyjna (rolnictwo) – tylko ona pomnaża wartość produkcji, tworzy produkt czysty;
• klasa jałowa (przemysłowcy, rzemieślnicy, kupcy) – nie wytwarza nowej wartości, przynosi jedynie równowartość zużytych środków konsumpcji.

Fizjokraci przyczynili się do rozwoju oświaty, edukacji i szkolnictwa. Polscy fizjokraci z Antonim Popławskim na czele, stali się założycielami pierwszych szkół podstawowych na wsiach – tzw. elementarnych czy parafialnych. W swoich pracach krytykowali ustrój pańszczyźniany, wyzysk chłopów przez panów, ekonomów i karczmarzy. Przyczynili się do zniesienia poddaństwa chłopów (bezwzględnej zależności od pana) i podniesienia godności zawodu kmiecia.

Komisja Edukacji Narodowej pod kierownictwem Hugona Kołłątaja przeprowadziła w 1780 r. reformę programów nauczania Uniwersytetu Jagiellońskiego, w wyniku której wprowadzono m.in. nowy przedmiot – ekonomię pod nazwą "umiejętności polityczne".

Z modelu tablicy produkcyjnej czerpał później Karol Marks

Przedstawiciele fizjokratyzmu

We Francji:

• Nicolas Baudeau
• Richard Cantillon
• Josph-Michel Dutense
• Ange Goudar
• Vincent de Gournay
• François Quesnay
• Pierre-Paul Lemercier de La Rivière
• Honoré Gabriel Riqueti de Mirabeau
• l'abbé Roubaud
• Pierre Samuel du Pont de Nemours
• Guillaume-François Le Trosne
• Jean-François Melon
• Anne Robert Turgot
• Ludwik XV
• Sebastian Vauban

Poza Francją

• Gaspar Melchor de Jovellanos (Hiszpania)
• Joachim Litawor Chreptowicz 

• Hugo Kołłątaj (Polska)
• Hieronim Stroynowski
• Antoni Popławski
• Friedrich Eberhard von Rochow

Pisarze rzymscy

Katon (234-143 p.n.e) – napisał rozprawę techniczno-ekonomiczną
„O gospodarstwie wiejskim” np. co siać, kiedy lub jak zarządzać niewolnikami.

W historii myśli ekonomicznej starożytnego Rzymu Katon zapisał się przede wszystkim jako niezwykle surowy krytyk rozprężenia obyczajów, nadużyć ekonomicznych i luksusowej konsumpcji. Interesujące było to, że autor owych uwag krytycznych wystąpił, zapewne jako pierwszy, z postulatem – w praktyce oczywiście nie zrealizowanym – stosunkowo wysokiego opodatkowania artykułów luksusu i komfortu.

Katon był zwolennikiem tzw. Intensywnej gospodarki towarowej – gospodarki rolnej, opartej na bezwzględnym wyzysku pracy niewolniczej. Był zresztą pierwszym autorem napisanej po łacinie rozprawy o rolnictwie. Miała ona zdecydowanie praktyczny charakter w dużej mierze przypominający zbiór Greka Ksenofonta. Praca Katona, najogólniej mówiąc, była rozprawą techniczno ekonomiczną, dotyczącą zagadnień powiększania produkcyjności rolnictwa m.in. za pomocą użyźniania gleby, przechowywania plonów itp.

Odnośnie do pracy postulował wyposażenie niewolników w najbardziej prymitywne narzędzia, których ewentualne (często świadome) niszczenie przez użytkowników nie spowoduje większych strat. Katon zwracał bowiem uwagę, że niewolnicy nie są zainteresowani utrzymaniem w dobrym stanie narzędzi pracy, toteż nie dbają o nie. Zdecydowanie gloryfikując pracę w gospodarstwie rolnym, wysunął interesujący argument, wskazujący, że to właśnie spośród rolników rekrutują się najlepsi żołnierze. Zasługuje na uwagę ów znamienny właśnie da Rzymian praktycyzm myślenia: tylko w środowisku rolników są ludzie fizyczne najzdrowsi, najodporniejsi, zatem najlepiej nadający się na dobrych żołnierzy.

   

Cyceron – polityk, pisarz, filozof, przeciwnik handlu z wyjątkiem handlu zagranicznego. Przeciwnik procentu od pożyczek.

Ten entuzjasta rolnictwa głosił, że „ze wszystkich rzeczy z których się cokolwiek uzyskuje, nic nie jest lepszego od uprawy roli i nic bardziej godnego wolnego człowieka”.

Natomiast nie ma – według niego – zajęć moralnie bardziej dla człowieka szkodliwych i upadlających niż praca w dziedzinie handlu.  Ostro potępiając handel, czynił przecież wyjątek na rzecz tzw. Handlu wielkiego, międzynarodowego. Tak więc drobny tzw. kramikarski handel uznawał za zajęcie moralnie szkodliwe, a bez porównania wyżej pod względem etycznym plasował wielki handel morski, przynoszący obfite zyski. Surowo też potępiał – jako niemoralną – praktykę pobierania procentu od pożyczki. Teoria Cycerona pozostawała w sprzeczności z realizowaną przezeń praktyką: będąc konsulem, uwikłał się on podobno w mocno podejrzaną aferę i był oskarżony o ściąganie z ludności kolonii iście lichwiarskich procentów. Nie był w tym jednak odosobniony. 

Seneka- twórca stoicyzmu. Według Seneki - własność powinno się wykorzystywać dla dobra ogółu a także państwa.

On również ganił wszelką pogoń za bogactwem i pieniądzem, w którym upatrywał nieszczęście ludzkości, chociaż sam uchodził za jednego z najbogatszych ludzi ówczesnego imperium rzymskiego. W istocie poglądy Seneki mogą nas zaskakiwać – wydają się w dużej mierze korespondować z dobrze znanymi już w tym czasie założeniami wczesnego chrześcijaństwa. Błędem jest oczywiście teorię Seneki wręcz utożsamiać z myślami ówczesnych pisarzy chrześcijańskich. Podobnie jak nieporozumieniem jest żartobliwy przydomek „ wujaszka chrześcijaństwa”, nadawany Senece, który był nauczycielem Nerona, jak wiadomo, jednego z najbardziej zaciekłych prześladowców chrześcijan. Z pewnością niewiele wspólnego miał Seneka z myślą chrześcijańską, choć wiele z jej idei musiał znać, wiele z nich – nie zawsze świadomie – przejmować. Właściwie nigdy on nie krytykował posiadania bogactwa ani w ogóle własności prywatnej,  lecz ostro krytykował niewłaściwe użytkowanie własności. Niewątpliwie w pogańskiej myśli rzymskiej starożytności Seneka był pierwszym, który podał w wątpliwość starożytną zasadę absolutnego charakteru własności prywatnej. Był pierwszym- spoza nurtu myśli chrześcijańskiej- który przeciwstawiając się zasadzie , wyrażonej w starorzymskim kodeksie prawnym, w słowach : Ius utere et abutere (prawo użytkowania i nadużywania”), jasno sformułował postulat obowiązków ciążących na własności. 

Nie jest złem samo posiadanie bogactw, ale może nim być ich niewłaściwe wykorzystanie: 

Właściciel ma obowiązek spożytkowania swych bogactw dla dobra całego państwa i społeczeństwa. Była to więc idea bardzo zbliżona do ujęć chrześcijańskich. Obok myśli o charakterze molizatorskim czy etycznym, pojawiły się idee abstrahujące od kwestii etyki.

Marcus Terentius Varro - Urodził się (przypuszczalnie) w Reate (obecnie Rieti) w 116 p.n.e., zmarł w 27 p.n.e. 

Jeden z rzymskich pisarzy rustykalnych z czasów Cezara tj. w I w. p.n.e. były uczony erudyta zwany Warronem z Reate (łac. Reatinus). Ten pisarz stwierdził, że niewolnicy, stanowiący podstawową siłę roboczą rzymskiej gospodarki, ze względu na niską wydajność pracy mogą stać się zasadniczym hamulcem dalszego rozwoju rzymskiego rolnictwa. Tymczasem wolni Rzymianie, zajmujący się rzemiosłem wojennym, przywykli wyręczać się pracą niewolników. Taki stan rzeczy - zdaniem Warrona - z pewnością stanowił niezbyt optymistyczną przyszłość rzymskiej gospodarki. Dlatego pisarz ten wysuwał przynajniej dwa postulaty mogące wpłynąć na poprawę sytuacji:




1. Wszędzie tam, gdzie praca jest bardziej złożona i odpowiedzialna, należałoby zatrudniać raczej ludzi wolnych, a nie niewolników.

2. Ważne jest stosowanie wobec niewolników wszelkich form zachęty do wydajniejszej pracy, np. zmniejszając jej ilość i uciążliwość oraz stwarzając lepsze warunki bytowe pracującym.

Lucius Junius Moderatus Columella (ur. ok. 4 r. n.e. w Kadyksie w Hiszpanii, zm. ok. 70 n.e. w Tarent, Włochy)

Bardzo podobne myśli do Warona kontynuował w I w. n.e. pisarz i gospodarz rzymski Columella. Rozwijał on Warranowskie uwagi o niskiej wydajności pracy niewolników, a także wysuwał podobne postulaty naprawy sytuacji. Żył on już jednak w czasach, gdy często podejmowano próby parcelacji ziemi i wydzierżawienia drobniejszych gruntów ziemskich wolnym kolonom i dlatego dość sceptycznie wypowiadał się na temat ich gospodarki. Zwracał w szczególności uwagę, że wolni koloni nierzadko rekrutowali się z grona włóczegów czy kryminalistów nie znających się na gospodarce wiejskiej. Wątpił więc Columella, czy praca kolonów okaże się bardziej wydajna niz prymitywna gospodarka zatrudniająca niewolników. Podobnie jak Warron, uważał, że kryzys rzymskiego rolnictwa bynajmniej nie został spowodowany pogarszającymi się warunkami naturalnymi. Obciążał winą obywateli rzymskich, którzy nader często przywykli wyręczać się pracującymi niewolnikami. Tę sytuację pogarszał z biegiem czasu postępujący brak rezerwy niewolniczej siły roboczej.
Columella był zwolennikiem intensywnej gospodarki, opowiadając się za średnimi i małymi gospodarstwani ziemskimi, w których znzcznie częściej i więcej powinni pracować wolni Rzymianie. Poważnie zarazem analizował średki zaradcze mogące przeciwdziałać wyraźnie dostrzegalnemu kryzysowi gospodarczego Rzymu.  Obok postulatu pracy ludzi wolnych kładł duży nacisk na ewentualne powiększanie podaży siły roboczej, choćby w wyniku wzrotu rozrodczości niewolników, co było możliwe w sytuacji dobrego ich traktowania.
W istocie uwagi te nie były niczym innym jak tylko szerszym rozwinięciem myśli i postulatów żyjącego 100 lat wcześniej Warrona. 

Greccy myśliciele

1) Historia myśli ekonomicznej jako dyscyplina naukowa. Każda nauka ma swoją historię. Początkowo poglądy na tematy gospodarcze nie stanowiły zwartego systemu.

Ekonomia - nauka o gospodarowaniu o tym jak gospodarować.

Gospodarowanie= produkcja + wytworzone dobra

2) Myśl ekonomiczna starożytnosci miała charakter filozoficzny, prawny, teologiczny; przykładowo czy grzechem jest pobieranie procentu od pożyczki.

Sokrates (496 p.n.e. - 406 p.n.e.) - widział dodatkowe cechy społecznego podziału pracy (każdy miał swoje obowiązki).

Sokrates jako myśliciel wywodzący się z grona sofistów – choć później z nimi zerwał – z pewnością zasługuje na miano konserwatysty i zdecydowanego wroga demokracji. Swoim anty demokratyzmem i koncepcją elitaryzmu społecznego będzie torował drogę do myśli Platona, jednego ze swych najwybitniejszych uczniów. Sokratesa tworzącego i rozwijającego w myśli greckiej ów sofistyczny praktycyzm w działaniu, z pewnością można więc uznać za jedno z pierwszych ogniw ideowych późniejszego nurtu rozważań etycznych w ekonomii – nurtu zdecydowanie dominującego w średniowieczu.

Ksenofont (430-355 p.n.e) - była autorem "księgi o gospodarstwie".
Opisał w niej swoje spostrzeżenia o gospodarstwach rolnych opartych na pracy niewolników. Jest autorem nazwy ekonomia - oikonomikos.

Oikonomija - nauka o racjonalnym gospodarowaniu w gospodarstwie rolnym.

(Oikos= dom, gospodarstwo domowe)

Był on zapewne pierwszym pisarzem-żołnierzem, zajmującym się bezpośrednio zagadnieniami tzw. czystej ekonomii. W swej księdze o gospodarstwie udziela wskazówek, jak organizować i prowadzić gospodarstwo domowe - folwark oparty oczywiście na pracy niewolników. Już w samym tytule księgi którą napisał umieścił tytuł tzw. "ekonomiki". Jest to dzieło o charakterze praktycznym będącym zbiorem rad dotyczących gospodarowania i przykładem mikroekonomicznego ujęcia tej dziedziny wiedzy. Autor ów dostrzega, że dzięki specjalizacji wytwarza się jakościowo coraz lepsze dobra.

Platon- jego główne dzieła - Państwo i Prawo - obejmują niemal wszystkie ówczesne dyscypliny naukowe. Dlatego też właśnie Platon zalicza się do autorów tzw. "Złotej myśli" Grecji, epoki klasycznej. U niego najwyraźniej widać prawdziwie klasyczny system nauki klasycznej, przede wszystkim filozoficznej, której tylko wycinkiem miałybyć rozwarzania ekonomiczne, społeczne czy polityczne. Jego spuścizna jest systemem filozofii, o której możemy mówić w pełnym znaczeniu  tego słowa  jako o "królowej nauk". Podlegają jej bezpośrednio wszystkie inne nauki. Platon niewątpliwie był inspiratorem szeregu koncepcji niemal nam współczesnych - choć nie cieszących się najlepszą sławą.

Platon uchodzi za dalekiego protoplastę koncepcji totalitaryzmu państwowego , uniwersalizmu społecznego i filozoficznego. Nie ulega również wątpliwości, że można go zaliczyć do długiego rzędu inicjatorów systemu socjalistycznego, a nawet komunistycznego, bo powiązanego z koncepcją wspólnoty własnościowej czy centralistycznego planowania jak i wreście koncepcji matematzacji ekonomii, ściśle sprzężonej z ideą planowania..

Platon podobnie jak Sokrates, akceptował ideę społecznego elitaryzmu, stwierdzajac, że rządy w państwie  sprawować powinna grupa ludzi, liczebnie stosunkowo wąska, uznana w danym społeczeństwie za przedstawicielstwo osób najlepszych, tzn. najmądrzejszych.

Platon stworzył pierwszą w dziejach myśli koncepcji państwa idealnego. Stanowiła ona próbę swoistej ucieczki od rzeczywistości w kierunku tworzenia niemalże mistycznego modelu "złotej" ery ludzkości. znajdujemy w niej także swoistą fascynację najzupełniej realnym ustrojem współczesnego państwa spartańskiego. Platona zatem można uznać za jednego z pierwszych przedstawicieli myśli utopistycznej w sensie tworzenia wyidealizowanego modelu społeczno- gospodarczego i politycznego państwa.

Podział społeczeństwa w państwie na 3 warstwy społeczne wg. Platona:

 -Mędrcy - Myśliciele- filozofowie do których należałaby funkcja zarządzania w sposób absolutny, bezwarunkowy, życiem społeczno gospodarczym oraz politycznym i kulturowym państwa.

-Wojownicy - Strażnicy państwa, żołnierze. Ludzie Ci z powodu swej sprawności fizycznej - mieliby pełnić misję egzekucji praw wydawanych przez klasę mędrców, strzec bezpieczeństwa wewnętrznego, stać na straży sprawiedliwości. Powinni też bronić kraj przed wrogami zewnętrznymi.

- Ludzie pracy fizycznej - czyli pozostała część obywateli państwa, tj. rolnicy, rzemieślnicy, kupcy. Ta warstwa zajmowałaby się pracą zarobkową, toteż nie byłaby zdolna do rządzenia państwem.

Zwolennik własności grupowej.

Platon rysuje model wyidealizowanego, utopijnego społeczeństwa, nie zastanawiając się nad możliwościami realizacji owego modelu. Właśnie dlatego mówimy o Platońskim modelu utopijnego społeczeństwa, i to o utopii typu komunistycznego. Jest to model szczególnego rodzaju komunizmu – niezwykle radykalnego, bo znoszącego nawet własność osobistą, rodzinną, a zarazem elitarnego.

Arystoteles ze Stagiry – jego główne prace to Etyka nikomachejska i Polityka. Choć u boku Platona przebywał 20 lat, to po jego śmierci zerwał z Akademią Platońską, tworząc własną szkołę i własną teorię. Dziełem swojego życia położył podwaliny pod wszelkie niemal nauki późniejszych czasów. Konsekwentny realista, podobnie jak jego nauczyciel, a pośrednio Sokrates, połączył zagadnienia ekonomiczne z etyką, głosząc pogląd że ostatecznym celem wszelkiego gospodarowania jest urzeczywistnienie ideału moralnego. Analizując jednak zagadnienia państwa, zerwał zarówno z totalitaryzmem Platona, jak i indywidualizmem Sokratesa. Państwo jako całość występuje przed jego składowymi częściami, tj. jednostkami ludzkimi; ludzie są wprawdzie istotami społecznymi, w pewnym sensie podległymi państwu, ale nie ma ono prawa ingerować w sferę natury człowieka, jego nawyków. Dlatego odrzucił Platońską omnipotencje państwa, a także pogląd Sokratesa nazbyt usuwający człowieka  spod kontroli państwa i nie uwzględniający całej szerokiej sfery jego społecznej egzystencji.

Arystoteles zadawał jednak pytanie: co jest dla człowieka najważniejszym dobrem?

W odpowiedzi stwierdził, że jest nim szczęście. Jest ono czymś znacznie głębszym niż dobrobyt materialny, choć za razem nie uległo dlań wątpliwości, że nie można ludzkiego szczęścia upatrywać tylko w wymiarze duchowym czy moralnym. (Do szczęścia potrzebne są także dobra materialne).

Według Arystotelesa nauką odpowiadającą na pytanie w jaki sposób można osiągnąć szczęście jest etyka,
a ekonomika dotyczy tylko kwestii zaspokajania materialnych potrzeb ludzkich. Ekonomika zdaniem Arystotelesa odpowiada na pytanie, jak zaspokajać materialne potrzeby ludzkie, warunkujące osiągnięcie szczęścia jako problem z zakresu etyki.

Obok ekonomiki Arystoteles wprowadził inną jeszcze, niejako konkurencyjną dyscyplinę, zwaną przez niego : chrematystyką. W odróżnieniu od ekonomiki, chrematystyka miała być nauką o sposobach gromadzenia bogactw, której celem była ich maksymalizacja – za wszelką cenę i wszelkimi środkami. Miała to być pogoń za bogactwem, która już nie była tylko zaspokajaniem potrzeb materialnych, ale maksymalnym tego bogactwa pomnażaniem. Gdy zatem ekonomika mieści się w ramach etyki, chremastytyka już poza etykę wykracza.

Funkcje pieniądza wg Arystotelesa

- uniwersalny miernik wartości

- środek wymiany (ułatwia i przyśpiesza wymianę dóbr)